Verwerkingsopdracht ‘Max Havelaar’ van Multatuli

‘Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelsmaatschappij’ is representatief voor de Romantische literatuur.

‘Ik ben makelaar in koffi, en woon op de Lauriergracht No 37. Het is mijn gewoonte niet, romans te schrijven, of zulke dingen, en het heeft dan ook lang geduurd, voor ik er toe overging een paar riem papier extra te bestellen, en het werk aan te vangen, dat gij, lieve lezer, zoâven in de hand hebt genomen, en dat ge lezen moet als ge makelaar in koffie zijt, of als ge wat anders zijt.’

Hiermee begint Eduard Douwes Dekker (onder het pseudoniem Multatuli – letterlijk ‘ik heb veel (leed) gedragen’) zijn roman Max Havelaar. Hoewel het boek tegenwoordig een absolute klassieker is, heeft Multatuli het boek nooit met die intentie geschreven. In 1860, het jaar van uitgave, was het vanuit zijn oogpunt pure noodzaak: hij had geld nodig om zijn gezin te onderhouden, en wilde aandacht vragen voor het corrupte regeringssysteem in Nederlands-Indië.

De roman is wat mij betreft overduidelijk geschreven in Romantische stijl, een literaire stroming die het grootste deel van de negentiende eeuw bestreek. Een aantal kenmerken van de Romantiek zijn[1]:

·         De nadruk op het gevoel en de individuele beleving

·         Het ontvluchten van de werkelijkheid, verre landen en culturen komen hierdoor in de belangstelling

·         Verlangen naar het onbereikbare en een afkeer van kennis, regels en beperkingen

Aan de hand van deze kenmerken zal ik mijn standpunt onderbouwen dat Max Havelaar een Romantische roman is.

Allereerst de nadruk op gevoel en de individuele beleving. Door het hele boek staat het gevoel, fantasie en intuïtie centraal. Wij als lezer krijgen dit voornamelijk mee via de hoofdpersoon Max Havelaar. Maar ook in andere personages zien we dit terug. Zo heeft assistent-resident Droogstoppel ook grootse idealen.

Verder is ook het ontvluchten van de werkelijkheid van toepassing op ‘Max Havelaar’. Doordat er in de periode rond 1800 een algemeen gevoel van onvrede heerste, kwam er een gemeenschappelijk verlangen de realiteit te ontvluchten. Dit uitte zich in bijvoorbeeld de belangstelling voor andere culturen en verre landen. Het boek speelt voor het grootste deel in een ver, exotisch land, namelijk Nederlands-Indië.

Ten derde heeft de hoofdpersonage Max Havelaar, eigenlijk Eduard Douwes Dekker zelf, veel kritiek op de gang van zaken toen. Hij ziet in zijn nabije omgeving Javanen uitgebuit worden en houdt zich, om hun situatie zo goed en zo kwaad als het gaat te verbeteren, niet aan de voorgeschreven wetten. Hij is het niet eens met veel dingen uit zijn tijd, iets wat een van de belangrijkste kenmerken van de Romantiek is. Het schrijven van zijn boek was dan ook een uiting van protest. Het volgende citaat (hoofdstuk 5) is een goed voorbeeld hiervan.

‘Wel wordt dus de arme Javaan voortgezweept door dubbel gezag, wel wordt hij dikwijls afgetrokken van zijn rijstvelden, wel is hongersnood vaak 't gevolg van deze maatregelen, doch ... vrolijk wapperen te Batavia, te Semarang, te Soerabaja, te Pasaroean, te Bezoeki, te Probolingo, te Patjitan, te Tjilatjap, de vlaggen aan boord der schepen, die beladen worden met de oogsten die Nederland rijk maken.’

Multatuli leverde in zijn boek dus veel kritiek op maatschappij van dat moment en schrijft zijn boek uit protest op de koloniale praktijken van de Nederlandse ambtenaren in Nederlands-Indië en de situatie op koffieplantages. Ook besteed hij veel aandacht aan de persoonlijke beleving: een kenmerkend aspect van de Romantische literatuur. Hieruit kan ik concluderen dat het boek geschreven is in Romantische stijl.

---

[1] http://www.kunst-stof.nl/Romantiek/index_Romantiek.htm