Het stenen bruidsbed

Door Harry Mulisch

Jaar uitgave:	1959
Uitgeverij:	De Bezige Bij
Plaats:	Amsterdam
Aantal pagina's:	183
Genre:	experimenteel proza, geëngageerde roman, ideeënroman, oorlogsroman

Over de auteur

Harry Mulisch werd op 29 juli 1927 geboren in Haarlem. Zijn vader was van Oostenrijkse afkomst, zijn moeder was Joods. Zijn vader werkte in de Tweede Wereldoorlog voor een bank die samenwerkte met de Duitsers en heeft daarvoor na de oorlog drie jaar in de gevangenis gezeten. Tegelijk is het echter ook wel zo dat juist de positie die zijn vader had er voor gezorgd heeft dat Harry en zijn moeder nooit opgepakt zijn in de oorlog. Deze familieachtergrond bracht Mulisch tot de uitspraak 'Ik ben de Tweede Wereldoorlog'.
Na zijn debuut in 1947 werd Mulisch snel een veelgelezen schrijver. Zijn vroege verhalen zijn vaak zeer fantasierijk en zitten vol kronkelende gedachten en vreemde gebeurtenissen. Ook de belangrijkste wereldgebeurtenis uit zijn jeugd, de Tweede Wereldoorlog, keert vaak terug in zijn werk.

Hoewel er in Mulisch' gehele oeuvre een aantal constante, steeds terugkerende elementen te herkennen zijn, is er ook een duidelijke ontwikkeling zichtbaar in zijn werk. Het stenen bruidsbed wordt wel beschouwd als de afsluiting van Mulisch' eerste 'periode'. In deze periode staan het mythologische en het magische centraal. In Het stenen bruidsbed verbindt Mulisch deze aspecten, meer dan in zijn vroegere werk, met gebeurtenissen die werkelijk hebben plaatsgevonden - in dit geval het bombardement van Dresden aan het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Mulisch' doorbraak naar het grote publiek vindt plaats in 1982 met de verschijning van De aanslag. De boeken daarna worden alle bijzonder goed ontvangen en verkocht, met als hoogtepunt De ontdekking van de hemel, in 1992, dat zelfs uitgeroepen wordt tot beste Nederlandse boek van de eeuw.
Mulisch heeft tijdens zijn leven belangrijke literatuurprijzen gewonnen, maar had ook veel critici, die zich vooral schenen te ergeren aan de houding van de man Mulisch, die met veel overtuiging over zijn eigen kwaliteiten kon spreken en schrijven, zonder dat duidelijk was in hoeverre hij dat ironisch bedoelde.
Op 30 oktober 2010 stierf Mulisch aan de gevolgen van kanker. Overigens was hij een aantal maanden daarvoor al 'dood', toen Teletekst per ongeluk meldde dat hij was overleden. 's Avonds op tv kon hij lachend vertellen dat het zover nog niet was. Er was sprake van een vergissing - een die hij zelf had kunnen verzinnen.

Inhoud

Norman Corinth is een Amerikaanse tandarts uit Baltimore. Hij wordt uitgenodigd voor een congres voor tandartsen in Dresden in de DDR. Het boek speelt zich af in 1956 en de DDR is op dat ogenblik zeven jaar gescheiden van West-Duitsland en kent een communistisch regime. Corinth gaat op de uitnodiging in en reist naar Dresden. Hij wordt opgevangen door Hella Viebahn, een gids van het congres. Corinth heeft een speciale reden om af te reizen naar Dresden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij piloot van een Amerikaanse bommenwerper en nam hij deel aan het beruchte bombardement op Dresden in februari 1945. In de loop van het boek wordt duidelijk dat Corinth ook betrokken was bij het mitrailleren van de bevolking van Dresden. In feite is Corinth een oorlogsmisdadiger, hij schoot op onschuldige burgers die naar de rivier gevlucht waren. Aan de andere kant is hij zelf ook slachtoffer. Zijn vliegtuig werd neergehaald en Corinths gezicht is verminkt als gevolg van brandwonden.

In Dresden wordt Corinth geconfronteerd met zijn daden. De stad ligt nog altijd in puin en hij hoort veel verhalen over het bombardement en het Derde Rijk. De pensionhouder Ludwig bijvoorbeeld vertelt Corinth dat hij op historische grond staat. De chauffeur die hij krijgt toegewezen, Günther, zegt dat hij in april 1945 als lid van de Hitlerjugend Hitler heeft ontmoet, en zelfs een kneepje in zijn wang kreeg. Ook een collega op het congres, de West-Duitser Schneiderhahn deelt zijn oorlogservaringen met Corinth en vertelt over de concentratiekampen. Hierdoor krijgt Corinth het idee dat Schneiderhahn een voormalige nazibeul is. Hella ten slotte zegt dat ze als jonge communiste in een concentratiekamp heeft gezeten. Als Corinth met Hella naar het pension teruggaat, gaan ze met elkaar naar bed. Als hij met Hella seks heeft, lijkt het alsof Corinth het bombardement nog eens beleeft.

Als Corinth later aan Hella vraagt het naziverleden van Schneiderhahn te onderzoeken, blijkt dat Schneiderhahn juist tegen het naziregime heeft gestreden. Corinth wordt zo boos als hij dit hoort dat hij Schneiderhahn in elkaar slaat. Als anderen hem willen lostrekken van Schneiderhahn vlucht Corinth weg. Hij is nu door het dolle heen, hij lacht en huilt en rent naar de auto van Günther. Zonder zijn chauffeur rijdt hij weg. In een gebied met puinhopen rijdt hij de auto te pletter en steekt het wrak in brand. Zo vernietigt hij Dresden andermaal.

De roman is opgebouwd als een Griekse tragedie, namelijk in vijf bedrijven, van elkaar gescheiden in 3 "zangen". De bedrijven beschrijven het verhaal van Norman Corinth op het tandartsencongres, de zangen zijn flashbacks van zijn deelname aan het bombardement op Dresden. De taal van deze zangen is Homerisch, wat een grotesk resultaat oplevert.

Opzet

Het boek is opgezet als een Griekse tragedie en bestaat uit vijf delen en elf hoofdstukken. De delen II, III en IV worden afgesloten met gezangen die geïnspireerd zijn door de Griekse dichter Homerus. Mulisch gebruikt het specifieke taalgebruik van Homerus in zijn beschrijving van de Amerikaanse bommenwerperbemanning die het bombardement op Dresden uitvoert.

Symboliek

Mulisch zet de Tweede Wereldoorlog synchroon met de Trojaanse Oorlog. Om die reden wordt ook het bombardement door de bemanning van Corinths bommenwerper beschreven in de zogenaamde Homerische gezangen. Als Corinth Dresden verwoest is dat te vergelijken met de Griekse verwoesting van Troje. Zoals Helena van Troje de aanzet is tot de verwoesting van Troje, zo is Hella Viebahn met terugwerkende kracht de reden van de verwoesting van Dresden. Dresden en Troje worden in Het stenen bruidsbed gelijktijdig verwoest. In beide gevallen is er geen echte reden. "Ik ben een onder Agammemnon gesneuvelde Griek, die nog leeft", zegt Corinth tegen Hella. Met andere woorden, Corinth bestaat zowel in het heden als in het verleden. Het thema 'oorlog' wordt door Mulisch vereenzelvigd met 'de liefde'. Liefde leidt bij Mulisch tot vernietiging. Dit komt naar voren in de gewelddadige manier waarop Corinth de liefde bedrijft met Hella. Het bombardement op Dresden in 1945 is dan synchroon aan de seks met Hella in 1956. Zo vernietigt Corinth de stad tweemaal. Dat is ook de verklaring van de titel, de stad Dresden is het bed, versteend, en Hella is de bruid tussen de puinhopen. Mulisch zet overigens Troje ook synchroon met andere zinloze vernietigingen zoals bij Rome, Carthago en Hiroshima:

"'Waarom was Nero Nero? Omdat Nero Nero was.' En ... Die hadden een bedoeling, en aanwijsbare gevolgen - zoals het massacre van Carthago, en Hiroshima; die mikten boven zichzelf uit, zoals de slag om Troje niet om Troje ging, maar om Helena. Dresden niet..."

Alle symboliek van het boek opnoemen is ondoenlijk. J. A. Dautzenberg schreef een compleet boek over Het stenen bruidsbed onder de titel: "De sleutel in de kast". In dit boek geeft hij per pagina en bijna per zin van Het stenen bruidsbed alle symboliek en mogelijke betekenissen weer.

Stijl

Mulisch wees - zeker in het begin van zijn schrijverschap - de psychologische roman af. De romans die door hem in de jaren vijftig werden geschreven kennen een associatieve stijl die volgens Mulisch zelf vergelijkbaar is met de gedichten van de Vijftigers. Mulisch streeft niet naar het realisme, maar naar het mythische. Het stenen bruidsbed kent ondanks de strakke compositie en vorm (de vorm is bij Mulisch vaak belangrijker dan de inhoud) een taalgebruik waarbij veel van de lezer wordt gevergd. Elk woord lijkt een diepere betekenis te hebben, er wordt gemorreld aan het tijdsbegrip en het lijkt alsof er een toestand van voortdurende chaos heerst. Het boek vormt een mijlpaal in zijn oeuvre. Het verscheen in 1959 en pas in 1970 zou er weer een nieuwe roman verschijnen De verteller. Achteraf gezien markeert Het stenen bruidsbed het einde van de eerste periode in het schrijverschap van Mulisch. In de jaren tot 1970 publiceert hij vrijwel alleen journalistiek werk en essays.

Om over na te denken

Wat hebben liefde en oorlog met elkaar te maken? Kun je in een oorlog onderscheid maken tussen de goeden en de slechten? In hoeverre wordt je identiteit bepaald door wat je doet? Hoe kun je verder leven na de totale vernietiging te hebben ervaren? Wat is het wezen van de tijd en de geschiedenis?

Bronnen:

http://www.lezenvoordelijst.nl/zoek-een-boek/nederlands-15-tm-19-jaar/h/het-stenen-bruidsbed/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Het_stenen_bruidsbed